ελευθερία, αλληλεγγύη, αναζήτηση, σκληρή δουλειά και πάντα rock n roll

παραγωγή ή θάνατος

Παρατηρητήριο

Διάφοροι ξένοι παράγοντες δηλώνουν ότι η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις. Υποθέτω αυτές που βλέπουν αυτοί αλλά εμείς δεν βλέπουμε. Εκτός και αν εννοούν, τους χιλιάδες διορισμούς συμβασιούχων στον ευαίσθητο και παραγωγικό τομέα των Δήμων, την αφθονία των μετακλητών, την ενθρόνιση εκατοντάδων νεων γραμματέων του τίποτα, τη διάλυση της υγείας και της παιδείας. Αλλά αν σκεφτούμε ότι μέχρι τωρα δεν είχαμε ιδιόκτητο πελατειακό κράτος της αριστεράς, τότε ναι γίνονται μεταρρυθμίσεις κύριε Μοσκοβισί μου.

ΠΡΟΣΟΧΗ ΧΡΩΜΑΤΑ- ΜΗ ΜΕ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΌΤΑΝ ΕΧΕΤΕ ΔΙΚΙΟ

Όμως τι ειρωνεία; Ο επαρχιώτης συντηρητικός δεξιός Καραμανλής μάς άνοιξε σχεδόν μόνος του το παράθυρο της Δύσης, βάζοντάς μας στην ΕΟΚ, ενώ ο κοσμοπολίτης προοδευτικός αριστερός Παπανδρέου αγωνίζονταν για το ακριβώς αντίθετο. Μας ήθελε παρέα με τον Τίτο, το Νεχρού και το Νάσερ. Οι έννοιες «πρόοδος» και «συντήρηση» σε μια αδιάκοπη ταλάντωση και εναλλαγή περιεχομένου. Η απόλυτη παρερμηνεία εννοιών και πολιτικών στάσεων. Διότι πίσω από τον λαϊκισμό ή τη λαϊκότητα καραδοκούσε ο φόβος της εξέλιξης. Η ανάγκη μόρφωσης και έρευνας υψηλού επιπέδου, η εφαρμογή, η καινοτομία και η παραγωγή.

Η ρεβανς


Δευτέρα, 9 Απριλίου 2018

Κίμων Χατζημπίρος: Ανταγωνισμός, μια ειρηνική διέξοδος



Ανταγωνισμός, μια ειρηνική διέξοδος
Κίμων Χατζημπίρος
Δημοσιεύεται στο Book's Journal, τεύχος Απριλίου

Ο άνθρωπος είναι ον ταυτόχρονα εγωιστικό και κοινωνικό. Η δημιουργική διαχείριση της κακίας και της καλοσύνης, ήτοι των επιθετικών τάσεων και των διαθέσεων συνεργασίας, μπορεί να προωθηθεί με ένα καθεστώς θεμιτής εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Η λειτουργία κατάλληλων θεσμών, που εξασφαλίζουν σε όλα τα άτομα ίσες ευκαιρίες θεμιτού ανταγωνισμού, αποδίδει κοινωνικό όφελος, ειρήνη και πρόοδο, με την επικράτηση των καλλίτερων ιδεών και καινοτομιών, δεξιοτήτων και προϊόντων, ενώ, παράλληλα, η ανταμοιβή των ικανοτέρων δημιουργεί αίσθηση δικαιοσύνης. Η αξιαγάπητη αρετή της αλληλεγγύης ασκεί στην πράξη περιορισμένη επιρροή, συμβάλλοντας στην κοινωνική συνοχή με ένα ανθρωπιστικό πλαίσιο βοήθειας προς τους αδυνάμους που υστερούν στον ανταγωνισμό.

Ο ανταγωνισμός ως διεπιστημονική έννοια
Δύο οντότητες συναγωνίζονται όταν προσπαθούν, στο πλαίσιο ενός συστήματος και με ειρηνικό τρόπο, να υπερτερήσουν η μία της άλλης. Όταν τα κίνητρα είναι ευγενή και ανιδιοτελή, ο συναγωνισμός παίρνει την εξιδανικευμένη μορφή της άμιλλας. Ειρηνική διαδικασία είναι και ο ανταγωνισμός, αλλά διαφέρει κατά το ότι προϋποθέτει ολική αντιπαλότητα που καταλήγει σε εξάλειψη του λιγότερο ικανού, με παράλληλη ενδυνάμωση του συστήματος.
Στην Δυναμική Πληθυσμών, κλάδο της Θεωρητικής Οικολογίας, ο ανταγωνισμός είναι η βασική διαδικασία που διαμορφώνει την σύνθεση των οικοσυστημάτων. Αντιστοιχεί στην σχέση δύο βιολογικών πληθυσμών του οικοσυστήματος που χρησιμοποιούν τον ίδιο περιορισμένο πόρο (τροφή, νερό, φως, χώρο κ.λπ.). Kαθένας προσπαθεί να εμποδίσει την αύξηση του άλλου και να καρπωθεί μόνον αυτός το διαθέσιμο αγαθό. Σύμφωνα με την αρχή του ανταγωνιστικού αποκλεισμού, όταν δύο ανταγωνιστές διεκδικούν τον ίδιο περιορισμένο πόρο υπό σταθερές συνθήκες, τότε, αργά ή γρήγορα, ο ικανότερος θα επικρατήσει και ο άλλος θα εξαφανισθεί. Μαθηματικός φορμαλισμός περιγράφει την χρονική μεταβολή δύο ανταγωνιζόμενων οντοτήτων, οικολογικών, οικονομικών ή άλλων:
dN1 / dt = R1 Χ N1 – A21 Χ N1 Χ N2
dN2 / dt = R2 Χ N2 – A12 Χ N1 Χ N2,
όπου Ν1 και Ν2 τα αντίστοιχα μεγέθη, R1, R2, A21 και A12 οι αντίστοιχοι συντελεστές αύξησης και αλληλεπίδρασης, dN1 / dt και dN2 / dt οι αντίστοιχοι ρυθμοί χρονικής μεταβολής των δύο οντοτήτων.
Ο ανταγωνισμός θεωρείται από πολλούς ως κανονική κατάσταση των κοινωνικών σχέσεων, πηγή προόδου και βελτίωσης των ανθρώπων. Ο κοινωνικός δαρβινισμός, ακραίο πολιτικό δόγμα που διατυπώθηκε από τον Spencer τον 19ο αιώνα, ξεκινώντας από την θεωρία της εξέλιξης, προτείνει να απαλλαγεί ο φυσικός αγώνας για ζωή από μέτρα προστασίας και φιλανθρωπίας, επειδή κάθε τεχνητή προστασία κάνει τους φτωχούς και αδυνάτους ακόμα πιο μειονεκτικούς και θέτει σε κατάσταση κατωτερότητας τις αντίστοιχες κοινωνικές ομάδες. Ο ίδιος ο Darwin ήταν αντίθετος με την χονδροειδή εφαρμογή της ιδέας της φυσικής επιλογής σε ανθρώπινες κοινωνίες και υποστήριξε το 1871 ότι η κοινωνικότητα και η ενσυναίσθηση έχουν αποτελέσει αντικείμενα θετικής επιλογής κατά την διάρκεια της ανθρώπινης εξέλιξης. Ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ζώο, διαμορφώθηκε εξελικτικά ώστε να λαμβάνει υπόψη του τα συναισθήματα των άλλων. Ωστόσο, δέχεται ο Darwin πως οι πρακτικές του πολιτισμένου ανθρώπου εξουδετερώνουν εν μέρει την φυσική επιλογή που βασίζεται στην εξάλειψη των αδυνάτων: «Κάνουμε ό,τι είναι δυνατόν για να την παρεμποδίσουμε: κατασκευάζουμε άσυλα για τους καθυστερημένους, τους αναπήρους και τους ασθενείς, θεσπίζουμε νομική προστασία για τους φτωχούς, οι γιατροί εξαντλούν τις ικανότητές τους για να κρατήσουν στη ζωή τον καθένα μέχρι την ύστατη στιγμή…Έτσι, τα αδύναμα μέλη των πολιτισμένων κοινωνιών διαδίδουν τις ιδιότητές τους». Ο κοινωνικός δαρβινισμός συνάντησε πολλές ενστάσεις, όπως π.χ. του Kropotkine, που το 1902 υπερτονίζει την αλληλοβοήθεια, λέγοντας ότι, ακόμα και στο ζωικό βασίλειο, τα είδη που δείχνουν την καλλίτερη προσαρμογή δεν είναι οπωσδήποτε τα πιο επιθετικά, αλλά μπορεί να είναι τα πιο κοινωνικά και αλληλέγγυα.
Γενικά, η αναγωγή φαινομένων ενός επιπέδου περιγραφής του κόσμου σε κάποιο υποκείμενο επίπεδο περιγραφής πρέπει να αντιμετωπίζεται με μεγάλη προσοχή και επιφύλαξη. Η ερμηνεία φαινομένων του κοινωνικού επιπέδου, στο οποίο δρούν τα ανθρώπινα όντα με την βιολογική, ψυχολογική και φυσικο-χημική συγκρότησή τους, δεν μπορεί παρά να είναι απόλυτα συμβατή με τα υποκείμενα επιστημονικά επίπεδα (Βιολογία, Ψυχολογία, Φυσική- Χημεία), τα οποία όμως δεν διαθέτουν κάποιες έννοιες αναγκαίες για την κατανόηση ορισμένων φαινομένων, π.χ. των οικονομικών, του εν λόγω επιπέδου. Η επιστημονική προσέγγιση του κοινωνικού ανθρώπου δεν μπορεί να παραβλέψει την βιολογική φύση του, αλλά η ερμηνεία πολύπλοκων κοινωνικών φαινομένων με έννοιες βιολογικές κινδυνεύει μονίμως να υποπέσει στην πλάνη του βιολογισμού.




Εχθρότητα ή αγάπη;
Κατά τον Freud, η κοινωνία απειλείται ακατάπαυστα με αποσύνθεση, λόγω πρωτογενούς εχθρότητας μεταξύ των ανθρώπων. Θεωρεί ότι η συνεργασία δεν αρκεί για να τους κρατήσει ενωμένους, εφόσον τα ενστικτώδη πάθη είναι ισχυρότερα από τα έλλογα κίνητρα. Η θέση του αποστόλου Παύλου ότι η ανιδιοτελής αγάπη αποτελεί το θεμέλιο της κοινότητας δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Είναι υπερβολικό να ταυτίζεται η ουσία του ανθρώπου με ένα συναίσθημα περιορισμένης εμβέλειας. Στην πράξη άλλωστε, η σύσφιξη με δεσμούς αγάπης έχει συχνά ως παρενέργεια την μειωμένη ανεκτικότητα προς τους εκτός κοινότητας. Ο Freud βλέπει ότι ούτε την ιδέα καταπολέμησης της ανισότητας και των αιτίων της συμμερίζονται πολλοί. Η επίκληση της αξίας της δικαιοσύνης για να υποστηριχθεί το αίτημα μιας αφηρημένης ισότητας εγείρει προφανή αντίρρηση: η ίδια η φύση δεν ξεκίνησε την αδικία, αφού μοίρασε τόσο άνισα στους ανθρώπους τις φυσικές και διανοητικές ικανότητες; Ακολουθώντας την γραμμή του Παύλου, η κομμουνιστική ιδεολογία επίσης αρνείται την πραγματικότητα, δεν δέχεται την ανθρώπινη ιδιοτέλεια, υπόσχεται τον εξισωτισμό σαν κοινωνική δικαιοσύνη. Η επιταγή «τυφλή αγάπη προς όλους» είναι χωρίς αντίκρισμα, δεν αποτελεί ρεαλιστική βάση κοινωνικού συμβολαίου. Η καλοσύνη και η κακία είναι η κοινωνική και η εγωιστική όψη της διπλής φύσης του ανθρώπου.
Ο Hobbes επαναφέρει το αρχαίο λατινικό ρητό «Homo homini lupus», θεωρώντας ως φυσιολογική κατάσταση της ανθρωπότητας τον «πόλεμο όλων εναντίον όλων». Ο λύκος είναι μεν άγριος προς τους εκτός κοπαδιού, συνεργάζεται δε αρμονικά με τους δικούς του, ως κοινωνικό ζώο. Αν δύο άνθρωποι επιθυμούν το ίδιο αγαθό, χωρίς εν τούτοις να μπορούν αμφότεροι να το αποκτήσουν, γίνονται εχθροί. Πάντως, η εγγύηση ειρηνικής συνύπαρξης μέσα στα όρια της πολιτείας είναι ζωτικής σημασίας, η κοινωνική συνοχή απαιτεί συμβιβασμούς μεταξύ ατομισμού και συνεργατικότητας. Κατά τον Hobbes, βασική προϋπόθεση είναι να τηρούν οι άνθρωποι τις συμφωνίες τους. «Pacta sunt servanda» είναι η απαρχή της δικαιοσύνης, αφού η παραβίαση σύμβασης αποτελεί αδικία. Ο απαραίτητος εξαναγκασμός που θα επιβάλει «σε όλους εξίσου» την τήρηση της σύμβασης ασκείται από μια πολιτική εξουσία που διαθέτει την απαραίτητη δύναμη. Το τέρας Λεβιάθαν, το ισχυρό κράτος ως έκφραση του ορθού λόγου, είναι αναγκαίο για να ελεγχθεί η φυσική εγωιστική τάση των ανθρώπων. Εξασφαλίζει με κανόνες δικαίου την ειρηνική συνύπαρξη των μελών της κοινωνίας και τα δικαιώματα των πολιτών. Για να γίνει, πάντως, αποδεκτή μακροπρόθεσμα η επιβολή του, πρέπει να ικανοποιείται το απαιτούμενο ανθρώπινο αίσθημα δικαιοσύνης, δηλαδή οι κανόνες να επιβάλλονται «σε όλους εξίσου», χωρίς προνόμια.

Ειρήνη, παραγωγικότητα και δικαιοσύνη
Ο πόλεμος είναι παμπάλαιη ανθρώπινη καταστροφική δραστηριότητα. Κάποιοι ουτοπιστές πίστευαν ότι θα μπορούσε να εξαλειφθεί, αν τελειοποιηθεί ο άνθρωπος. Πιο προσγειωμένες απόψεις προσδοκούσαν ειρήνη μέσω τελειοποιημένης διακυβέρνησης. Ο Kant προτείνει το 1795 την Αιώνια Ειρήνη, ως συνέπεια ενός δημοκρατικού κοσμοπολιτισμού βασισμένου στον ανθρώπινο ορθολογισμό. Η εξισορρόπηση των επιθετικών τάσεων με οικονομική αλληλεξάρτηση και ελεύθερο εμπόριο, με συνεχείς ανταλλαγές χωρίς οριστικούς νικητές και ηττημένους, είναι πρόταση προόδου.
Οι αντιθέσεις μεταξύ των ανθρώπων είναι δεδομένες και εκφράζονται είτε με ειρηνικούς ανταγωνισμούς είτε με βίαιες πολεμικές αναμετρήσεις. Ο θεμιτός ανταγωνισμός δίνει διέξοδο στην επιθετικότητα, συνεισφέροντας στην ειρηνική συνύπαρξη. Η αλληλεγγύη, αν και αγαπημένη των λαϊκών μύθων, δεν μπορεί να γενικευθεί και να ανατρέψει την εχθρότητα, άρα η συμβολή της στην κοινωνική συνοχή, ανάπτυξη και διεθνή ασφάλεια είναι απλώς επικουρική του ανταγωνισμού. Εφόσον λοιπόν η επιτυχία των κοινωνιών αδυνατεί να βασισθεί στην αγαθή προαίρεση των ανθρώπων, η θέσπιση και τήρηση κανόνων προκύπτουν ως θεμελιώδης ανάγκη. Οι καλοί θεσμοί εξασφαλίζουν την ευημερία και πρόοδο των εθνών.
Κάθε ανθρώπινη κοινωνία αντιμετωπίζει δύο ζητήματα. Ένα θεμελιώδες ζήτημα είναι πώς θα κινητοποιηθούν όσα μέλη της διαθέτουν χρήσιμες ικανότητες, ώστε να αποδώσουν τα μέγιστα για το ατομικό αλλά και το συλλογικό όφελος. Προφανώς σε μια κοινωνία συμφεροντολόγων ατόμων, ο στόχος αποκλείεται να επιτευχθεί με κανόνες του τύπου «από τον καθένα κατά τις δυνατότητές του, στον καθένα κατά τις ανάγκες του» ή με απερίσκεπτο παραμερισμό των ελίτ. Θα χρειασθούν δημοκρατικοί θεσμοί που επιβραβεύουν απεριόριστα την επιτυχία, αναδεικνύουν αξιοκρατικά τις ελίτ, εξασφαλίζουν σε όλους ανθρώπινα δικαιώματα, ίσες ευκαιρίες και ελεύθερο ανταγωνισμό και περιορίζουν όσες συνθήκες ευνοούν σχηματισμό μονοπωλίων και αθέμιτο ανταγωνισμό. Το δεύτερο θεμελιώδες ζήτημα είναι πώς θα προστατευθούν τα πιο αδύναμα μέλη. Η επίκληση της αγάπης και της αλληλεγγύης βοηθά σημαντικά και ικανοποιεί τα φιλάνθρωπα αισθήματα πολλών ανθρώπων, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζονται θεσμοί που θα εξασφαλίζουν καλές συνθήκες για τα παιδιά, τους φτωχούς, τους αρρώστους, τους αναπήρους, τους γέρους, τους μειονεκτικούς, ώστε να διαμορφώνεται μια ικανοποιητική εικόνα πολιτισμού, αλλά και να αξιοποιούνται στο μέγιστο βαθμό όλες οι δυνατότητες των αδύναμων μελών.
Ο Proudhon επισημαίνει ότι η τοποθέτηση της μετριότητας στο ίδιο επίπεδο με την αριστεία παράγει ανισότητα, αφού συνεπάγεται την εκμετάλλευση των ικανών από τους αδυνάμους. Είναι φανερό ότι ο εξισωτισμός, δηλαδή η μη αναγνώριση της πραγματικής ανισότητας που οφείλεται σε φυσική διαφορά ικανοτήτων, είναι αδικία. Δικαιοσύνη δεν είναι ούτε η ισοπεδωτική ισότητα ούτε η υπερβολική αναδιανομή προς τους αδυνάμους. Η δίκαιη κάρπωση αγαθών ανάλογα με τις ικανότητες του καθενός, υπό την προϋπόθεση ότι είναι εξασφαλισμένες οι ίσες ευκαιρίες, δημιουργεί το μέγιστο όφελος για το σύνολο της κοινωνίας, δεδομένου ότι η λειτουργία ελεύθερου θεμιτού ανταγωνισμού μεγιστοποιεί τον συνολικό πλούτο, οπότε ένα μέρος του θα μπορεί να ανορθώσει το επίπεδο των δυστυχεστέρων. Ο σεβασμός των φυσικών ανθρώπινων ανισοτήτων, με παράλληλη καταπολέμηση των άδικων ανισοτήτων, είναι στοιχείο ανθρώπινης δικαιοσύνης, όπως και η ανθρωπιστική βοήθεια προς τους αδυνάμους. Εξ άλλου, σε φάσεις γρήγορης ανάπτυξης ή τεχνολογικών αλλαγών, είναι αναμενόμενο να διευρύνονται οι εισοδηματικές ανισότητες, εφόσον οι ικανότεροι επωφελούνται ταχύτερα από τις νέες συνθήκες και υπερτερούν στην παραγωγή. Ο στόχος της γενικής μείωσης των ανισοτήτων προκαλεί ναρκοθέτηση της αναπτυξιακής πορείας, βλάβη των ασθενεστέρων και λιγότερη δικαιοσύνη.

Επίλογος
Υπό την προϋπόθεση ότι κατάλληλοι θεσμοί εξασφαλίζουν ελεύθερο θεμιτό ανταγωνισμό, η θεμιτή εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, με δούναι και λαβείν βάσει αμοιβαίων συμφερόντων, μεγιστοποιεί την ευημερία και διαμορφώνει πραγματικές δυνατότητες ειρηνικής συνύπαρξης. Η αγορά, συνισταμένη των ανθρώπινων θελήσεων, διοχετεύει μέρος της ανθρώπινης επιθετικότητας σε αποδοτική παραγωγή, ενώ ο μηχανισμός συνεχώς αυτό-επισκευάζεται με την λειτουργία του ανταγωνισμού. Ο βασισμένος στην αγορά τρόπος παραγωγής επικράτησε, αλλά η αρνητική επίδραση της οικονομικής μεγέθυνσης στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον ανέδειξε τις τελευταίες δεκαετίες νέο πεδίο αμφισβήτησης. Εν τούτοις, οι προβλέψεις του Malthus περί εξάντλησης των φυσικών πόρων ανατρέπονται και η περιβαλλοντική επιβάρυνση σταδιακά αποσυνδέεται από την οικονομική μεγέθυνση. Νέο αντικείμενο ανταγωνισμού συνιστούν οι τεχνολογικές δυνατότητες μείωσης των μαλθουσιανών ανησυχιών, με περιορισμό της ρύπανσης, εξοικονόμηση πόρων, διαχείριση αποβλήτων, καθαρότερη παραγωγή και πρόληψη περιβαλλοντικών επιπτώσεων, με κύριες αιχμές την ανακύκλωση και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η επόμενη φάση αμφισβήτησης αναμένεται….

Για να μάθετε περισσότερα:
Daron Acemoglu and James Robinson (2012). Why Nations Fail: the Origins of Power, Prosperity, and Poverty, Crown Business
Patrícia Vieira (2017). Interspecies Peace: Learning to Live Together (προσωπική επικοινωνία), www.patriciavieira.net
Sigmund Freud (1961). Civilization and Its Discontents, W.W. Norton
Κωνσταντίνος Λάσκαρις (2004). Κοινωνικές Μεταβολές και Αλλαγή των Αντιλήψεων για το Περιβάλλον, διδακτορική διατριβή, ΕΜΠ, 1560 σελ.


Πέμπτη, 29 Μαρτίου 2018

Παραγωγή ή θάνατος


από την Athens Voice

H παρουσία της χρυσής αυγής στη Βουλή των Ελλήνων δηλώνει ότι έχεις πρόβλημα. Μετά κοιτάς τα ποσοστά και λες πάλι καλά, θα μπορούσαν να ήταν μεγαλύτερα. Διότι όταν επί χρόνια ελεεινολογείς την αστική δημοκρατία και την Ευρωπαϊκή Ένωση, συκοφαντείς συνολικά την ιδιωτική πρωτοβουλία και διασπείρεις στο πόπολο θεωρίες συνομωσίας, ζεσταίνεις το αυγό του φιδιού και αυτό κάποια στιγμή σπάει.  Όταν γίνονται ντεμέκ τσαμπουκάδες και ανταλλάσσονται φιλοφρονήσεις του επιπέδου χιτλερόψυχοι, «προδότες της Μακεδονίας» και άλλα τέτοια δίκαια ή άδικα,  καταλαβαίνεις ότι αυτά κάνουν το γύρο του κόσμου και εμπεδώνουν την πεποίθηση ότι το πρόβλημα είναι δομικό. Αρρώστια προχωρημένη. Μετά βγαίνεις στα πέριξ και ζητάς βοήθεια απέναντι στην επιθετικότητα της Τουρκίας και δεν ξέρω αν σε παίρνουν στα σοβαρά.

Θα περίμενε κανείς ότι στη Βουλή των Ελλήνων άλλα θα ήταν τα σημαντικά. Οι πατέρες και οι μητέρες του έθνους να αναζητούν τις ειδικές παραμέτρους της αναπτυξιακής πολιτικής, να διαλέγονται με προσωπικότητες παγκοσμίου εμβέλειας και καλούς γνώστες τις αγοράς, να νομοθετούν παραγωγικά με γνώμονα όχι το κομματικό αλλά το εθνικό, το λαϊκό, αν θέλετε, συμφέρον. Να δικαιολογούν, το μισθό τους και την εμπιστοσύνη του κόσμου. Διότι κανείς δεν θα μας σώσει αν εμείς δεν ξέρουμε τον τρόπο. Κανείς σοβαρός δεν θα έρθει να επενδύσει σε μια χώρα που δεν έχει κουλτούρα τεχνογνωσίας και παραγωγικότητας. Εκτός και αν μιλάμε για βαλκανικές μαφίες.

Το παραγωγικό θαύμα της Ιρλανδίας στα 90’s και 00’s, αλλά και η ταχύτατη ανάκαμψη μετά την κρίση (7,5% ανεργία, 15% ανάπτυξη το 2016) στηρίχτηκε εκτός των άλλων οικονομικών και πολιτικών επιλογών στην κοινή πεποίθηση ότι η παιδεία αποτελεί μακροπρόθεσμα το σημαντικότερο παράγοντα ανάπτυξης. Και έκανε τις ανάλογες επενδύσεις. Το διαρκές θαύμα του Ισραήλ στηρίζεται διαχρονικά στο γεγονός ότι η μικρή αυτή χώρα αποτελεί μια κοινωνία γνώσης, μια χώρα εφευρέσεων. Και γι αυτό επιβιώνει και προοδεύει σε ένα τόσο εχθρικό περιβάλλον. Και αναφέρομαι σε δυο χώρες ανάλογου μεγέθους με τη δική μας. Όταν επισκέφτηκα την Ιρλανδία στα 80’s με εντυπωσίασε το γεγονός ότι στα χαρτονομίσματά της απεικονίζονταν και σκηνές της σχολικής ζωής. Τελικά, είναι θέμα κουλτούρας να μην είσαι μόνο παθητικός δέκτης ξένων επενδύσεων, αλλά παραγωγός. Οι ξένες, όπως ήρθαν μπορούν και να φύγουν.

Παραγωγική κουλτούρα σημαίνει ότι όλοι δέχονται κάποια σχετικά αυτονόητα. Δηλαδή, ότι ο φορέας της οικονομίας είναι ιδιωτικός. Ότι οι δημόσιες παροχές και το κοινωνικό κράτος δεν μπορούν να στοιχίζουν περισσότερο από αυτό που μπορεί να χρηματοδοτήσει η ιδιωτική οικονομία. Ότι η γνώση της σύγχρονης τεχνολογίας, η εφευρετικότητα και η διαρκής παραγωγικότητα είναι οι βασικές προϋποθέσεις παραγωγής πλούτου και κοινωνικής ευημερίας. Η κάθε χώρα που θέλει να προοδεύει πρέπει να αξιοποιεί στο έπακρο τα δικά της συγκριτικά πλεονεκτήματα, είτε αυτά αφορούν φυσικούς πόρους, είτε δεξιότητες των κατοίκων. Και να το κάνει με επιμονή και προσήλωση, ανεξάρτητα από τις πολιτικές δυνάμεις στις οποίες κάθε φορά εμπιστεύεται τη διακυβέρνηση. Η απαραίτητη συναίνεση των κοινωνικών εταίρων πάνω στις αναγκαίες πολιτικές δεν πέφτει από τον ουρανό αλλά είναι αποτέλεσμα μιας κουλτούρας συνεργασίας. Η οποία διδάσκεται και δεν επιβάλλεται. Οι ευρύτεροι πολιτικοί συνασπισμοί δείχνουν τον δρόμο.

Ένα ενδεικτικό συγκριτικό πλεονέκτημα είναι η ανώτατη εκπαίδευση. Μπορεί να μας φέρει χρήμα, αν την ανοίξουμε στον κόσμο και στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Το κάνουν οι Κύπριοι, οι Ρουμάνοι, οι Σλοβάκοι κλπ και μεις τους πληρώνουμε για να κάνουν τα παιδιά μας γιατρούς. Με καλά  οργανωμένα και ασφαλή αγγλόφωνα τμήματα προσελκύουμε φοιτητές από τα Βαλκάνια, την Ασία και την Αφρική, τον κόσμο όλο. Φυσικά με δίδακτρα. Σε ειδικότητες που έχουν ζήτηση και έχουμε καλή παράδοση. Φέρνουμε πίσω έλληνες ερευνητές της διασποράς, στήνουμε δίπλα στις σχολές μικρά εξειδικευμένα ερευνητικά κέντρα καινοτομίας, δίνουμε άμεση επαγγελματική διέξοδο στους καλύτερους των αποφοίτων μας. Συνδέουμε τα κέντρα αυτά με ιδιωτικές επιχειρήσεις αλλά και με το στρατό και αξιοποιούμε τα λεγόμενα χαμένα στρατιωτικά χρόνια των εφέδρων μας.  Εξάλλου είναι θέμα χρόνου να αυξηθεί η θητεία και να συμπεριλάβει τις νέες γυναίκες. Απλά, το κάνουμε όπως το Ισραήλ. Και όλα αυτά με σχέδιο, στόχους, αξιολόγηση και κυρίως ασφάλεια και καθαριότητα.  Περιττό να γράψω ότι τα περισσότερα από αυτά απαγορεύονται από το Σύνταγμα.

Η πραγματικά υψηλή τεχνολογία είναι ακριβή  και φέρνει πλούτο σε όποιον την παράγει. Αν μπορούν να την εφευρίσκουν η Ιρλανδία και το Ισραήλ γιατί να μην μπορεί  και η Ελλάδα; Δεν αφορά απλά gadgets που εισάγονται από την Κίνα και είναι πάμφθηνα. Δεν αφορά συστήματα κατασκοπίας ή πολέμου όπως νομίζουν οι πολλοί. Αφορά άμεσες εφαρμογές στην γεωργία, την κτηνοτροφία, την ανακύκλωση νερού, τη διαγνωστική ιατρική, την παραγωγή φαρμάκων, την αξιοποίηση της ηλιακής ή αιολικής ενέργειας. Αν έχεις ερευνητικά κέντρα που βγάζουν πατέντες μπορείς να προσελκύσεις και μεγάλες εταιρίες παραγωγής και να δώσεις δουλειά σε χιλιάδες ανθρώπους. Αρκεί να έχεις φροντίσει την επαγγελματική εκπαίδευση, δευτεροβάθμια και μετά, ώστε να διαθέτεις τους εξειδικευμένους τεχνικούς που θα στελεχώσουν τις παραγωγικές δομές. Το μυστικό; Μπορείς να διεθνοποιήσεις τις μικρές τοπικές επιχειρήσεις ώστε να εξάγουν τεχνολογία και καινοτομία;

Η Ελλάδα είναι μικρή χώρα και αυτό βοηθά την ταχύτατη διάδοση των πληροφοριών και την εύκολη επικοινωνία των ανθρώπων. Το μέγεθος μπορεί να γίνει προτέρημα. Είναι και χώρα νησιωτική εκτεθειμένη σε ένα δύσκολο γείτονα. Αν θέλουμε να διατηρήσουμε την εδαφική μας ακεραιότητα θα πρέπει κάτι να κάνουμε με τα μικρά νησιά του Αιγαίου. Τι καλύτερο από το να αυξήσουμε τον πληθυσμό ή να εποικήσουμε τα ακατοίκητα. Να είναι «ζωντανά» και παραγωγικά όλο το χρόνο. Είναι άγονα, δεν έχουν νερό; Και το Ισραήλ άγονο ήταν και μετατράπηκε σε αγροτική δύναμη. Να που χρειάζεται η έρευνα στη γεωργία, στους υδάτινους πόρους και την ενέργεια. Η Ελλάδα λόγω κλίματος και ηλιοφάνειας θα μπορούσε να μετατραπεί σε μια παγκόσμιας εμβέλειας «αγροτική μπουτίκ» με υψηλής αξίας εξειδικευμένα αγροδιατροφικά προϊόντα. Αρκεί το κράτος να αφήσει τους ανθρώπους να δουλέψουν. Να τους ενθαρρύνει με ανάλογες αναπτυξιακές πολιτικές, να τους παρέχει την τεχνογνωσία, να μην τους επιτίθεται μέσω της φορολογίας. Κάπως έτσι θα ζωντανέψει η ύπαιθρος, θα ενσωματωθούν οι νέοι μετανάστες, θα ανέβει η ποιότητα ζωής στην πόλη.

Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι το όνομα της Μακεδονίας, το σκάνδαλο της Novartis, η διδασκαλία των θρησκευτικών. Όσο μηρυκάζουμε  αυτά  θα δίνουμε τροφή στο φασισμό και στον ολοκληρωτισμό κάθε χρώματος, στην πολιτική βία και στο μπάχαλο. Μακροπρόθεσμα δεν είναι ούτε καν το χρέος ή τα σημερινά υψηλά επιτόκια δανεισμού. Είναι η εκπαίδευση που καταστρέψαμε και η παραγωγική κουλτούρα που χάσαμε. Οι Ιρλανδοί θεωρούνται τεμπέληδες και όμως τα κατάφεραν. Εμείς που είμαστε εργατικοί και μανιτζέβελοι μπορούμε να κάνουμε θαύματα. Αρκεί να επανακτήσουμε άμεσα τις αξίες της ιδιωτικής παραγωγικής οικονομίας. Να τελειώνουμε με το σοσιαλισμό του μέλλοντός μας.

Ελπίζω ότι το πέρασμα της αριστερής καταιγίδας από τη χώρα να μας έχει διδάξει ότι δεν υπάρχουν πια εύκολες λύσεις, με ένα άρθρο και ένα νόμο. Το κράτος δεν μπορεί να είναι επιχειρηματίας είτε είναι σύγχρονο, είτε πελατειακό. Ας το βάλουμε στην άκρη και ας αφήσουμε τους ανθρώπους να λάμψουν. Κοινωνικά δίκαιο είναι μόνο το παραγωγικό.


Παραγωγή ή θάνατος που λέει και ο φίλος μου, Κωνσταντίνος Γάτσιος, τέως πρύτανης της ΑΣΟΕΕ.                   

Κυριακή, 11 Μαρτίου 2018

Μάνος Ματσαγγάνης: "Ο απόηχος των ιταλικών εκλογών



Από το Βήμα της Κυριακής:

Οι εκλογές της περασμένης Κυριακής προκάλεσαν τεκτονικά ρήγματα στο πολιτικό σύστημα της Ιταλίας. Πρώτη δύναμη με διαφορά (και 32,7% των ψήφων) αναδείχθηκε το Κίνημα Πέντε Αστέρων: ένα κόμμα κατά των κομμάτων, «πέρα από την Αριστερά και τη Δεξιά», χωρίς πολλές ιδέες που να βγάζουν νόημα, που κατηγορεί συλλήβδην όλο το υπόλοιπο κομματικό σύστημα ως διεφθαρμένο, ενώ μέχρι πρόσφατα υποσχόταν δημοψήφισμα εξόδου από το ευρώ. Από την άλλη, ο κεντροδεξιός συνασπισμός, με 37% των ψήφων, πλησίασε το όριο του 40% που θα του επέτρεπε να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Εάν τα κατάφερνε, ως επικεφαλής της ισχυρότερης συνιστώσας στο εσωτερικό του, της Λέγκας (17,4%), που επικράτησε της Φόρτσα Ιτάλια του Σίλβιο Μπερλουσκόνι (14%), πρωθυπουργός θα γινόταν ο Ματέο Σαλβίνι, σύμμαχος της Μαρίν Λεπέν και του Βίκτορ Ορμπαν.
Τέλος, το Δημοκρατικό Κόμμα του πρώην πρωθυπουργού Ματέο Ρέντσι ηττήθηκε κατά κράτος (18,7%), το ίδιο και ο κεντροαριστερός συνασπισμός του οποίου ηγήθηκε (22,8%). Μετά από αυτό το αποτέλεσμα, κανείς δεν ξέρει πώς θα κυβερνηθεί η χώρα - αν και το πιθανότερο σενάριο είναι μια κυβέρνηση όλων των κομμάτων ώστε να οδηγηθεί η χώρα σε εκλογές με νέο σύστημα. Μόνο που το πρόβλημα της Ιταλίας είναι σοβαρότερο: ο κατακερματισμός είναι πραγματικός και βαθύς, οι κυριότερες πολιτικές δυνάμεις έχουν ελάχιστα κοινά σημεία, οι προτάσεις τους είναι ασύμβατες μεταξύ τους.
Πώς φτάσαμε μέχρι εδώ; Νομίζω ότι οι επικρατέστερες ερμηνείες για την άνοδο του λαϊκισμού - οικονομική ανασφάλεια, πολιτισμική ανασφάλεια λόγω μετανάστευσης, και γενικευμένη αμφισβήτηση του πολιτικού κατεστημένου - έχουν εφαρμογή και στην περίπτωση της Ιταλίας. Το 1998 το βιοτικό επίπεδο της χώρας ήταν στο 105,2% του μέσου όρου της Ευρώπης των 15 κρατών-μελών (προ της διεύρυνσης του 2004). Είκοσι χρόνια αργότερα έχει πέσει στο 88,7%. Τα χρόνια της κρίσης η σχετική υστέρηση έγινε απόλυτη, καθώς το εθνικό εισόδημα παραμένει χαμηλότερο από το επίπεδο στο οποίο βρισκόταν το 2008. Οσο για τη μετανάστευση, σχεδόν έξι εκατομμύρια νόμιμοι κάτοικοι (8% του πληθυσμού) είχαν γεννηθεί στο εξωτερικό, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΟΗΕ (για το 2013, δηλαδή πριν από την προσφυγική κρίση). Λιγότεροι πάντως από ό,τι στη Γερμανία (12 εκατομμύρια, 15% του πληθυσμού), στη Γαλλία ή στην Ισπανία. Αγνωστος αριθμός βρίσκονταν στη χώρα χωρίς χαρτιά. Οι μισοί νόμιμοι (και όλοι οι παράνομοι) μετανάστες προέρχονταν από χώρες εκτός Ευρώπης.
Η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να σταματήσει την οικονομική στασιμότητα και να διαχειριστεί με επιτυχία το μεταναστευτικό κύμα δεν είναι ιταλικό φαινόμενο: σχετίζεται με την απώλεια ελέγχου των εθνικών κυβερνήσεων απέναντι σε φαινόμενα που τις ξεπερνούν (παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, για να μην αναφερθούμε στην περιβαλλοντική κρίση). Εκδηλώνεται όμως σε μεγαλύτερη ένταση στην Ιταλία, λόγω της αδυναμίας των πολιτικών ελίτ της χώρας να αποβάλουν την αυτοαναφορικότητα, να επιβάλουν έναν υψηλότερο τόνο στη δημόσια ζωή, να εκπροσωπήσουν υγιέστερες δυνάμεις στην οικονομία και στην κοινωνία, να πάρουν αποστάσεις από επιμέρους συμφέροντα, να επιβληθούν στο οργανωμένο έγκλημα.
Σε αυτό το πλαίσιο, παρουσιάζεται με νέα ένταση η ιστορική διαίρεση της χώρας ανάμεσα στον προηγμένο Βορρά και στον πιο καθυστερημένο Νότο. Στη Νότια Ιταλία, όπου τα εισοδήματα είναι χαμηλότερα, η ανεργία υψηλότερη, και η ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών χειρότερη, θριάμβευσε το Κίνημα Πέντε Αστέρων. Στη Βόρεια Ιταλία, όπου ζουν οι περισσότεροι ξένοι, αφού εκεί υπάρχουν περισσότερες δουλειές, επικράτησε ο κεντροδεξιός συνασπισμός και το κόμμα της Λέγκας. Μια άλλη διαίρεση είναι μεταξύ πόλεων και υπαίθρου: στα μεγάλα αστικά κέντρα τα πήγαν καλύτερα τα καθιερωμένα κόμματα, ενώ στην επαρχία τα αντισυστημικά. Είναι χαρακτηριστική η σύγκριση δύο πόλεων. Στο Μιλάνο, μια από τις δυναμικότερες πόλεις στον κόσμο, ατμομηχανή της ιταλικής οικονομίας, το Δημοκρατικό Κόμμα ήρθε καθαρά πρώτο, με ποσοστό μιάμιση φορά υψηλότερο από ό,τι στο σύνολο της χώρας (27%), ενώ το Κίνημα Πέντε Αστέρων έμεινε στο μισό σχεδόν του εθνικού του ποσοστού (17%). Σε επίπεδο συνασπισμών, η νίκη της Κεντροδεξιάς επί της Κεντροαριστεράς ήταν οριακή (37,5% έναντι 36,6%). Αντίθετα, στη Νάπολι, συνώνυμο της οικονομικής καθυστέρησης και της κυριαρχίας της Καμόρα, όπου για τους περισσότερους νέους δεν υπάρχει καν ορατή προοπτική κανονικής δουλειάς, το Κίνημα Πέντε Αστέρων ξεπέρασε το 52% των ψήφων.
Το περιγράφει καλά σε άρθρο του στην εφημερίδα «Ρεπούμπλικα» ο Ρομπέρτο Σαβιάνο, ναπολιτάνος, συγγραφέας του βιβλίου «Γόμορρα»: «Στην Ιταλία στις 4 Μαρτίου κέρδισε η δυσφορία, δεν κέρδισε η ελπίδα και δεν κέρδισε η επιθυμία για ένα καλύτερο μέλλον. Στις 4 Μαρτίου κέρδισε η ιδέα ενός κράτους κλειστού, ενός έθνους με αδιαπέραστα σύνορα, αδιαπέραστα για τους ανθρώπους, όχι για τα κεφάλαια του εγκλήματος (για αυτά, τα σύνορα είναι πάντοτε ανοιχτά). Στις 4 Μαρτίου κέρδισε ο ευρωσκεπτικισμός, στον απόηχο του Brexit και του Τραμπ, και ηττήθηκε η ιδέα μιας Ευρώπης ενωμένης και υπερήφανης για τα δικαιώματά της, που την είχαν κάνει τον καλύτερο τόπο για να ζει κανείς. Στις 4 Μαρτίου κέρδισε μια παράξενη μορφή μηδενισμού, που διακηρύσσει την ελευθερία του από κάθε λογική, την ελευθερία να είναι κανείς κακός. Αλλά ποια ήταν η εναλλακτική; Αυτή τη φορά δεν υπήρχε. Η Λέγκα και το Κίνημα Πέντε Αστέρων κέρδισαν επειδή από την άλλη πλευρά δεν υπήρχε τίποτε. Δεν υπήρχε πια τίποτε».

Σάββατο, 24 Φεβρουαρίου 2018

Γιάννης Κουτσομύτης: Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εθνική ανωριμότητα

Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εθνική ανωριμότητα

*Οι πρόσφατες κρίσεις στα Ίμια και την ΑΟΖ της Κύπρου έχουν κάνει κάποιους να εκφράζοντα κριτικά και ειρωνικά προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία υποτίθεται “δεν κάνει τίποτε”, λέει “μόνο λόγια”, “κρατάει ίσες αποστάσεις”, “τους ενδιαφέρουν μόνο τα συμφέροντά τους” και διάφορα άλλα τέτοια καφενειακού επιπέδου σχόλια.

Και το ερώτημα που προφανώς τίθεται είναι “έχει υποχρέωση η Ευρωπαϊκή Ένωση να δράσει υπέρ της Ελλάδας και της Κύπρου;”
Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε “τι είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση”.

Το μόνο σίγουρο είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ένα ομοσπονδιακό κράτος με μια ενιαία κυριαρχία, όπως είναι πχ οι ΗΠΑ. Πρόκειται για 27 (μέχρι το 2019 28) κυρίαρχα κράτη που έχουν συνάψει μια συνομοσπονδία. Και αυτό σημαίνει ότι κάθε ένα από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ είναι το ίδιο πρωτίστως υπεύθυνο για την υπεράσπιση της κυριαρχίας του. Αυτή είναι και μια βασική αρχή της ΕΕ: η αρχή της επικουρικότητας. Δηλαδή, τα κράτη-μέλη είναι πρωτίστως τα ίδια υπεύθυνα για τις υποθέσεις τους (συμπεριλαμβανομένης και της ασφάλειας) και μόνο αν δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, τότε μπορούν να ζητήσουν τη συνδρομή των εταίρων τους στην ΕΕ.

Ας μην μπούμε τώρα στη συζήτηση αν αυτό είναι σωστό ή λάθος. Αυτή είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση (σε περίπτωση που δεν το γνωρίζατε). Καμία Κομισιόν, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ή άλλα κράτη-μέλη δεν έχουν υποχρέωση να κάνουν κάτι αν το ενδιαφερόμενο κράτος-μέλος δεν έχει κάνει το ίδιο όσα μπορεί για να αντιμετωπίσει τα προβλήματά του. Αν κατανοήσουμε αυτή τη βασική κυρίαρχη αρχή της ΕΕ, τότε ίσως μπορέσουμε να κατανοήσουμε κάπως και τη στάση των εταίρων μας στην κρίση χρέους και τη μεταναστευτική/προσφυγική κρίση.
Και στα ζητήματα ασφαλείας τι γίνεται;

Ένα από τα μεγάλα επιτεύγματα της Συνθήκης της Λισαβόνας ήταν το περίφημο άρθρο 42. Εκεί θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά η έννοια της “ευρωπαϊκής αμυντικής αλληλεγγύης”. Η παράγραφος 7 του άρθρου 42 αναφέρει συγκεκριμένα:
“Σε περίπτωση κατά την οποία κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα άλλα κράτη μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών”.

Άρα στην περίπτωση των Ιμίων τι έπρεπε να κάνει η ΕΕ;


Πέρα από το να εκφράσει την ανησυχία της, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορούσε να κάνει τίποτε στην περίπτωση των Ιμίων. Η ίδια η Κυβέρνηση της Ελλάδας είπε ότι στα Ίμια δεν υπήρξε θερμό επεισόδιο αλλά ήταν ένα επικίνδυνο ατύχημα. Άρα τι μπορούσε ή τι έπρεπε να κάνει η ΕΕ πέρα από το να εκφράσει την ανησυχία της;

Στην περίπτωση όμως της ΑΟΖ Κύπρου;


Εδώ είναι η μια εντελώς διαφορετική περίπτωση, καθώς οι ενέργειες του τουρκικού ναυτικού στο Τεμάχιο 3 της κυπριακής ΑΟΖ αποτελούν μια κλασική περίπτωση “aggression”, μιας επιθετικής ενέργειας εντός της κυριαρχίας ενός κράτους-μέλους της ΕΕ. Τουρκικά πολεμικά πλοία εμπόδισαν πλοίο κυπριακών συμφερόντων να εκτελέσει τις προγραμματισμένες εργασίες του εντός της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης της Κυπριακής Δημοκρατίας. Έχουν γίνει πόλεμοι για πολύ λιγότερο σημαντικές προκλήσεις από αυτήν.
Ποιά ήταν όμως η αντίδραση του θιγόμενου κράτους, της Κύπρου; Μόνο “έντονες διαμαρτυρίες”. Καμία θεσμική κίνηση. Ούτε έκκληση της Ελλάδας να παρέμβει ως εγγυήτρια δύναμη, ούτε προσφυγή στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ούτε φυσικά κήρυξη πολέμου στην Τουρκία. Ουσιαστικά τίποτε απολύτως. Αέρας κοπανιστός. Μόνο διαμαρτυρίες και αιτήματα για φραστική συμπαράσταση.
Η φραστική συμπαράσταση ήρθε. Τι άλλο μπορούσε και έπρεπε να κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση όταν το θιγόμενο κράτος-μέλος δεν ζητά την αμυντική αλληλεγγύη της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Να στείλει αεροπλάνα και ναυτικό από μόνη της, επειδή “η Τουρκία φέρεται επιθετικά”; Ας είμαστε λίγο σοβαροί.
Αν η Κύπρος ζητήσουν την ενεργοποίηση του Άρθρου 47 παράγραφος 2 της Ευρωπαϊκής Συνθήκης, οι Ευρωπαίοι εταίροι είναι υποχρεωμένοι να παρέμβουν και είναι σίγουρο ότι θα το έκαναν. Θα ρωτούσαν όμως την Κυπριακή Δημοκρατία: “Κηρύξτε πρώτα εσείς πόλεμο στην Τουρκία και το συζητάμε”.
Αν κηρύξει η Κύπρος πόλεμο στην Τουρκία, τότε θα πρέπει να κηρύξει και η Ελλάδα. Υπάρχει κανείς που πιστεύει ότι υπό τις παρούσες συνθήκες θα κηρύξουν Κύπρος και Ελλάδα πόλεμο στην Τουρκία για την ΑΟΖ της Κύπρου, ούτως ώστε να υπάρχει επαρκής θεσμική συνθήκη ώστε να ζητηθεί η συνδρομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Όχι βέβαια.
Άρα περνάμε στο δεύτερο στάδιο, που είναι οι κυρώσεις κατά της Τουρκίας. Και αυτές όμως πρέπει να τις ζητήσει η Κύπρος και να τις τεκμηριώσει. Μέχρι στιγμής δεν το έχει κάνει (για διάφορους λόγους, μεταξύ των οποίων ότι δεν θέλει να τορπιλίσει τελειωτικά τις συνομιλίες για τη διευθέτηση του Κυπριακού), άρα δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε την ΕΕ ότι δεν έχει κάνει κάτι.
Έχω γράψει εδώ και 3 χρόνια για τα ρίσκα που εμπεριέχει η μονομερής εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων της ΑΟΖ Κύπρου. Δυστυχώς φαίνεται να επαληθεύομαι. Καμία τρίτη δύναμη δεν είναι διατεθειμένη να εμπλακεί σε πόλεμο με την Τουρκία για χάρη μιας Exxon Mobil, μιας Total ή μιας ENI. H Τουρκία επέβαλλε έναν “Αττίλα 3” στην ΑΟΖ Κύπρου, χωρίς κανείς να θέλει ή να μπορεί να την αντιμετωπίσει.

Άρα γιατί υπάρχει γκρίνια για την ΕΕ;


Εδώ δεν μπορώ παρά να μπω σε δίκη προθέσεων και κοινωνικοψυχολογική ανάλυση. Θεωρώ ότι ένα μέρος της κοινής γνώμης έχει παντελή άγνοια για το τι εστί Ευρωπαϊκή Ένωση και από ποιούς κανόνες διέπεται.
Γαλουχημένοι πολλοί σε μια κοινωνία που έχει μάθει να θεωρεί τη χώρα “το χαϊδεμένο παιδί των ξένων δυνάμεων διότι θέλουν τον πλούτο μας και τη γεωστρατηγική μας θέση”, εκπλήσσονται που “οι ξένοι” δεν προστατεύουν το χαϊδεμένο παιδί.
Πρέπει όμως να ευχαριστήσουμε εδώ τον Ντόναλντ Τραμπ. Η [ανεύθυνη εν πολλοίς] στάση του της αποχής και απάθειας από τα τεκταινόμενα στην Εγγύς και τη Μέση Ανατολή αποκαλύπτει την εφηβική ανωριμότητα της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στον αντιπαθητικό πατερούλη, ο οποίος όμως μας έσωζε κάθε φορά που κάναμε ταρζανιές απέναντι στην Τουρκία. Το 1964 ο Λύντον Τζόνσον αποσώβησε έναν πόλεμο για την Κύπρο, και το ίδιο έκανε ο Μπιλ Κλίντον το 1996. Όταν οι Νίξον/Κίσινγκερ δεν το έκαναν το 1974 (για τους δικούς τους λόγους ή γιατί οι παρανοϊκοί ΕΟΚΑβίτες και ο Ιωαννίδης απλά πέρασαν τις κόκκινες γραμμές) τους βγάλαμε αλήτες, προδότες κλπ.
Τώρα που ο Τραμπ ούτε θέλει ούτε μπορεί να παρέμβει, μας φταίει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Έ, ας το συνειδητοποιήσουμε επιτέλους: Ουδείς θα έρθει να μας σώσει, αν πρώτα εμείς οι ίδιοι δεν δείξουμε ότι έχουμε κάνει τα πάντα για να σωθούμε. Και επίσης, αν δεν το ζητήσουμε πολύ συγκεκριμένα.

Μέχρις ότου συνειδητοποιήσουμε αυτά τα βασικά, απαγορεύεται να υβρίζουμε τους εταίρους και συμμάχους μας. Είναι θρασυδειλία, γελοιότητα και ντροπή να φερόμαστε σαν μαμόθρεφτοι έφηβοι που κλαίγονται επειδή τρώνε ξύλο από τα κωλόπαιδα της γειτονιάς και η μαμά δεν έτρεξε να τους σώσει. Ας αποκτήσουμε επιτέλους κάποιον ελάχιστο αυτοσεβασμό και ας αναλάβουμε πρώτοι από όλους τις δικές μας ευθύνες απέναντι στην πατρίδα μας. Αν κάνουμε αυτό πρώτα και αν παρ' όλα αυτά φανεί ότι δεν τα καταφέρνουμε, τότε ας ζητήσουμε τη βοήθεια και των φίλων μας.

Σάββατο, 10 Φεβρουαρίου 2018

Θόδωρος Σούμας: 1968


1968, του Τάσου Μπουλμέτη
κριτική του Θόδωρου Σούμα

Ένα αθλητικοκοινωνικό γεγονός και μια καλή καλλιτεχνική και αθλητική ταινία, είναι το πετυχημένο docufiction φιλμ (μείγμα ντοκιμαντέρ και αφήγησης με υπόθεση και ηθοποιούς), το "1968", του προικισμένου και ταλαντούχου Τάσου Μπουλμέτη («Νοτιάς», 2016, και «Πολίτικη κουζίνα», 2003). Η ταινία έχει ως αφετηρία της τον ευρωπαϊκό τελικό κυπελλούχων μπάσκετ του 1968 στο υπερπλήρες Καλλιμάρμαρο στάδιο, μεταξύ της ΑΕΚ και της Σλάβια Πράγας. Αγώνας που έληξε με την αναπάντεχη και σχεδόν ηρωική νίκη του αουτσάιντερ, της ΑΕΚ, χάρη στη φοβερή απόδοση των διακεκριμμένων παικτών της – Αμερικάνου, Τρόντζου, Ζούπα, Βασιλειάδη, Λαρεντζάκη, Χρήστου, Τσάβα - και στην αποφασιστική ενίσχυση των 80.000 Ελλήνων θεατών! Αλλά ας μην ξεχάσουμε και τη σπουδαία συμβολή του πρόωρα αδικοχαμένου, από καρκίνο, ταλαντούχου και θαρραλέου πλεϊμέικερ Μόσχου, που οδήγησε μέχρι εκεί την ομάδα (ο οποίος μνημονεύεται σε μια δραματοποιημένη σκηνή του Μπουλμέτη).
Στο φιλμ υπάρχουν σασπένς, συναισθήματα, χιούμορ, ανθρωπιά, τρυφερότητα, χαρμολύπη, νοσταλγία, κοινωνική ευαισθησία και κοινωνικοί αγώνες, και προπάντων ένας πετυχημένος συνδυασμός ρεαλισμού και ντοκουμέντων (η ενυπάρχουσα ντοκιμαντερίστικη προσέγγιση του σκηνοθέτη)... Η μεγάλη δεξιοτεχνία και αφηγηματική άνεση του Μπουλμέτη, η ικανότητά του να εξισορροπεί ετερογενή υλικά – κάτι ιδιαίτερα λεπτό και δύσκολο εδώ- ξεχωρίζουν... Η ταινία εξελίσσεται ελεγχόμενα και κορυφώνεται προς τη δραματική λήξη του αγώνα. 

Το φιλμ εντάσσεται στο αγαπητό στο αμερικάνικο σινεμά, γόνιμο κι ενδιαφέρον είδος της αθλητικής ταινίας, όπου το άθλημα εκλαμβάνεται σαν μια μεταφορά του αγώνα στη ζωή, σαν μια μεταφορική εικόνα της κοινωνίας και της ίδιας της ζωής. 

Το «1968» του Μπουλμέτη είναι μια σύνθεση μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ: Περιέχει συνεντεύξεις παικτών και προπονητών των δύο ομάδων, σκηνοθετημένες σκηνές της γέννεσης κι ίδρυσης της ομάδας της Ν.Φιλαδέλφειας (της γενέτειράς μου) από κωνσταντινοπολίτες πρόσφυγες στην Αθήνα το 1924, και αρκετές σκηνοθετημένες μικροϊστορίες στο περιθώριο του μεγάλου αγώνα. Η αφήγηση περιέχει, δηλαδή, πολλές συνοπτικές ιστορίες οι οποίες συνδέονται εύστοχα με το θρυλικό ματς: Η μάζωξη όλων στο προπατζήδικο που λειτουργεί σαν μικρογραφία της ελληνικής κοινωνίας με τις τότε αντιθέσεις δημοκρατών και χουντικών, το ζευγάρι που θα παντρευτεί εάν νικήσει το αουτσάιντερ, σύμφωνα με την υπόσχεση του νεαρού που θέλει να αποφύγει το γάμο, το παράδοξο γούρι του μπασκετμπολίστα Αμερικάνου που αισθάνεται …τυχερός και νικητής όταν βλέπει νεκροφόρα πριν το εκάστοτε ματς και, ως κεντρικό νήμα, τα σχόλια, οι αναμνήσεις και οι αφηγήσεις του εισπράκτορα του λεωφορείου που φθάνει ως το Καλλιμάρμαρο… Κεντρικό αφηγηματικό νήμα αποτελούν και τα λεγόμενα του σπορτκάστερ Β.Γεωργίου, που αναμετάδωσε τον συγκεκριμένο αγώνα και θυμάται και μιλά για όσα συνέβησαν γύρω από αυτόν… 

Το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο δίνεται ελλειπτικά μα αδρά, αντιλαμβανόμαστε πως βρισκόμαστε στην καρδιά των χρόνων της δικτατορίας, όπου το χουντικό καθεστώς προσπαθεί να εκμεταλλευτεί τον ελληνικό αθλητισμό. Μα οι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι και φίλαθλοι αναζητούν μια φυγή, μια αντίδραση, την διατράνωση μιας συλλογικής προσπάθειας ή την επίδειξη της δύναμης της θέλησής τους ή την ανάγκη της χώρας να συσπειρωθεί και να νοιώσει υπερήφανη, και όλα τούτα τα βρίσκουν ή τα προβάλλουν στη διεξαγωγή αυτού του συναρπαστικού μπασκετικού ματς! Ο Μπουλμέτης συνδέει τον ελληνικό κοινωνικοπολιτικό χώρο γύρω από τον αγώνα με όσα διαδραματίζονται στην περιβάλλουσα κοινωνία αλλά και στον διεθνή πολιτικό χώρο, με τις ριζοσπαστικές διεκδικήσεις των μαύρων στις ΗΠΑ και των νέων του Μάη του ’68… Ο σκηνοθέτης μας δίνει συνοπτικά τη σχέση της μικρής ιστορία με τη μεγάλη, με Ι κεφαλαίο.

Καλό μπάσκετμπολ (ο διάσημος, αμφίρροπος και συγκλονιστικός, νικηφόρος τελικός της ΑΕΚ, το 1968), καλό αφηγηματικό σινεμά, η Ιστορία και ο βετεράνος δημιουργός Τάσος Μπουλμέτης, ο οποίος κινεί τα νήματα, σε καλή φόρμα, όλα σε ένα, στις κινηματογραφικές αίθουσες... Ιδιαίτερα για μας τους μπασκετικούς, μια πανδαισία...



Σάββατο, 3 Φεβρουαρίου 2018

Άννα Διαμαντοπούλου: Το μακεδονικό ζήτημα: η συγκυρία και ο κυβερνήτης



Από την Καθημερινή 
Η σημερινή συγκυρία για την επίλυση του μακεδονικού ζητήματος είναι ιστορικά η πλέον θετική. Αναφέρω ενδεικτικά ορισμένους λόγους:
1. Υπάρχει πίεση και άμεσο συμφέρον από τους ισχυρούς του δυτικού κόσμου να αναχαιτίσουν την επιρροή της Ρωσίας στα Δυτικά Βαλκάνια, στα οποία συνυπάρχουν η ένταση μεταξύ Κοσόβου και Σερβίας, οι αναταραχές στους αλβανικούς πληθυσμούς, η δραστηριοποίηση ακραίων ισλαμιστικών στοιχείων και η αύξηση της διεθνούς φύσεως εγκληματικότητας.
2. Στη γειτονική μας χώρα εξελέγη ύστερα από πολλά χρόνια μια κυβέρνηση έτοιμη και πρόθυμη να προχωρήσει στην επίλυση του ζητήματος σε συνεργασία με τον διεθνή παράγοντα και την ελληνική κυβέρνηση.
3. Στην Ελλάδα μετά 25 χρόνια κομματικών περιπετειών, η συντριπτική πλειονότητα των κομμάτων της Βουλής έχει αποδεχθεί ως βάση τη σύνθετη ονομασία με ταυτόχρονα πολιτική αποτροπή του αλυτρωτισμού (εθνότητα, γλώσσα κ.λπ.) με πολιτειακά θεσμικό τρόπο.
Σημαντικά ζητήματα παραμένουν η μη προετοιμασία της κοινής γνώμης και η κατανόηση της έννοιας του εθνικού συμφέροντος και όχι απλά της διακήρυξης του εθνικού δικαίου. Σε κάθε ιστορική συγκυρία η ευθύνη ανήκει στον κυβερνήτη - πρωθυπουργό της χώρας. Αυτός, έχοντας συναίσθηση του εθνικού συμφέροντος, όπως αυτό προκύπτει από την επίλυση ενός εθνικού εκκρεμούς ζητήματος, έχει την ευθύνη να διαμορφώσει την πολιτική που το υπηρετεί. Να συγκροτήσει δηλαδή εθνικό αφήγημα, να επιτύχει τις μεγαλύτερες δυνατές συμμαχίες και να ενημερώσει τον λαό. Ας φανταστούμε, λοιπόν, πώς θα ήμασταν σήμερα αν ο κυβερνήτης οργάνωνε με τον άλλο τρόπο τη διαχείριση του ζητήματος:
Ας σκεφτούμε τον πρωθυπουργό να απευθύνει διάγγελμα για το μακεδονικό ζήτημα στην αρχή της διαπραγμάτευσης, με στόχο την εθνική συσπείρωση όλων των κομμάτων. Δηλαδή να αποτίσει φόρο τιμής στον Ανδρέα Παπανδρέου και στο ΠΑΣΟΚ για την ενδιάμεση συμφωνία του 1995, η οποία έδωσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούμαστε σήμερα, να αποτίσει φόρο τιμής στον Κώστα Καραμανλή και στη Ν.Δ. για την εθνική συνεννόηση που επετεύχθη πριν από το Βουκουρέστι το 2008 και αποτελεί πολιτικό κεκτημένο. Σε αυτό το πνεύμα να καλούσε αμέσως τους αρχηγούς των κομμάτων να παρουσιάσει τα εθνικά δεδομένα και την αρχική θέση διαπραγμάτευσης του υπουργείου Εξωτερικών. Να οργάνωνε μία ομάδα με εκπροσώπους-εμπειρογνώμονες όλων των αρχηγών των κομμάτων, η οποία θα παρακολουθούσε και θα ενημερωνόταν για τις εξελίξεις. Και βέβαια, να επένδυε την ικανότητα της επικοινωνιακής ομάδας του Μαξίμου στην παρουσίαση ενός βίντεο για τα εθνικά οφέλη από την επίλυση του ζητήματος, αναδεικνύοντας την ανάγκη εθνικής λαϊκής ενότητας. Αντί για όλα τα παραπάνω, στα οποία πολύ δύσκολα θα μπορούσαν να αντισταθούν οι πολιτικοί αρχηγοί, έκανε ακριβώς τα αντίθετα.
Απαξίωσε και επιτέθηκε από την πρώτη στιγμή στο «παλαιό» πολιτικό σύστημα και φυσικά στους ηγέτες του, θεωρώντας τους υπευθύνους για τη δημιουργία του προβλήματος. Δημιούργησε, λοιπόν, με το καλημέρα σας στα κόμματα την ανάγκη άμυνας απέναντι στο δικό τους κεκτημένο και στους ψηφοφόρους τους. Εβαλε αμέσως μπροστά ένα σχέδιο αλλαγής του πολιτικού σκηνικού, θεωρώντας το μακεδονικό ζήτημα ως καταλύτη ρευστοποίησης των υπαρχόντων κομματικών σχηματισμών. Το σχέδιο και προπαγανδίζεται από τα συγκεκριμένα μέσα και παρουσιάστηκε από τον πρόεδρο της Βουλής. Ο σχεδιασμός ήταν πολλαπλός: η διάσπαση της Ν.Δ., ο εγκλωβισμός του Κινήματος Αλλαγής ως μεσοπρόθεσμο σχέδιο για την επόμενη διακυβέρνηση, η σταδιακή απομάκρυνση από τους ΑΝΕΛ και βέβαια η επικοινωνιακή υποβάθμιση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων της αξιολόγησης (πλειστηριασμοί κ.λπ.).
Ετσι φτάσαμε σήμερα η συζήτηση για το εθνικό διακύβευμα να έχει εξελιχθεί σε μια κομματική μάχη όλων εναντίον όλων για το διακύβευμα των εκλογών. Η δε ιδεολογικοποίηση της δημόσιας συζήτησης σε λαϊκιστές – εθνικιστές και εκσυγχρονιστές, σε δεξιούς και αριστερούς, σε βόρειους και νότιους δημιουργεί και πάλι τον κίνδυνο ενός νέου διχασμού, ο οποίος αναδιατάσσει τις δυνάμεις του ΝΑΙ και του ΟΧΙ (κάτι που δεν είχε προβλέψει ο αρχικός σχεδιασμός) και βέβαια επαναφέρει τον κίνδυνο πολιτικής αστάθειας. Πριν από χρόνια όσοι μιλούσαν για τον κίνδυνο «παρασιτικής κατάρρευσης» της χώρας έμπαιναν στο περιθώριο. Η κατάρρευση επήλθε!
Ας σκεφτούμε καλά πως υπάρχουν έντονες ανησυχίες για εθνική κατάρρευση μέσω απόπειρας ενός εθνικού ακρωτηριασμού. Ο κίνδυνος δεν είναι από τον αδύναμο Βορρά όπου τα ζητήματα πρέπει να επιλυθούν, αλλά από την Ανατολή. Ας σκεφτούμε όλοι καλά τι σημαίνει για την Ελλάδα σ’ αυτή την περίοδο εθνικό μέτωπο διασπασμένο και λαός διχασμένος και ο κυβερνήτης ας αναλογιστεί την ιστορική του ευθύνη.
* Η κ. Αννα Διαμαντοπούλου είναι πρόεδρος του Δικτύου για τη Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, πρ. Επίτροπος Ε.Ε. και πρ. υπουργός.

Τρίτη, 30 Ιανουαρίου 2018

Κίμων Χατζημπίρος: Μη στερητικά Α




Από τα ΝΕΑ

Αριστεία - Αξιολόγηση - Απόδοση θα είναι οι κατευθυντήριες γραμμές του μελλοντικού «κανονικού» υπουργού Παιδείας. Αφαιρώντας μερικά στερητικά Α της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, όπως άνομη, ασυναφής, ατελέσφορη, θα ανοίξει τον δρόμο προς την αντιστροφή της προϊούσας παρακμής της.
Η μεγάλη πλειονότητα φοιτητών, καθηγητών και πολιτών δεν θα βλέπει πλέον τα πανεπιστήμια σαν συμπαθή θερμοκήπια εξέγερσης όπου δικαιολογείται η χρήση βίας (ως «μαμή της Ιστορίας»), υπό την καθοδήγηση «πρωτοποριακών» μειοψηφιών. Συνακόλουθα, με την απαλλαγή από τα παραδοσιακά σύνδρομα θα λυθεί άμεσα το μείζον πρόβλημα της ανομίας. Θα πάψουν οι φιλολογικές συζητήσεις περί πανεπιστημιακών αστυνομιών και θα ανατεθεί η πάταξη των συντελούμενων ποινικών αδικημάτων στη δημόσια δύναμη, που θα αναλάβει δωρεάν την ασφάλεια κάθε υπαίθριου πανεπιστημιακού χώρου, χωρίς άδειες ή γραφειοκρατικές διαδικασίες. Οι συνήθως απρόθυμοι καθηγητές θα φροντίζουν να εξασφαλίζουν την κανονική λειτουργία των εσωτερικών πανεπιστημιακών χώρων, επιβάλλοντας με αυστηρότητα την τήρηση των ακαδημαϊκών λειτουργιών και προθεσμιών, έχοντας και την αμέριστη υποστήριξη ενός κοινωνικού συνόλου πεπεισμένου ότι χωρίς ανοικτά και λειτουργικά πανεπιστήμια δεν πάει η χώρα μπροστά.  

Η ανάγκη αποδοτικότητας θα καθιερώσει μια απλή οικονομική διαχείριση, αποδεσμευμένη από το δημόσιο λογιστικό. Τα έσοδα των ιδρυμάτων Ανώτατης Εκπαίδευσης από προγράμματα έρευνας ή παροχής επιστημονικών υπηρεσιών θα πάψουν να εμπλέκονται σε χρονοβόρες διαδικασίες. Η όποια κρατική χρηματοδότηση θα αξιοποιείται χωρίς βαριά γραφειοκρατία. Αντί των ατέρμονων συζητήσεων περί έλλειψης διοικητικού προσωπικού, ένας εξειδικευμένος εξωτερικός φορέας θα διεκπεραιώνει με άρτιο τρόπο τις οικονομικές και διοικητικές εργασίες κάθε ιδρύματος, υπό την εποπτεία του αρμόδιου ακαδημαϊκού οργάνου που θα καθορίζει τις εκπαιδευτικές και ερευνητικές προτεραιότητες.

Τα ιδρύματα θα αποκτήσουν Συμβούλια, με εξέχοντα ακαδημαϊκά και άλλα ενεργά μέλη της ελληνικής και διεθνούς κοινωνίας, τα οποία θα επιλέγουν τους πρυτάνεις - διαχειριστές και θα διαμορφώνουν μια συνολική στρατηγική και τελεσφόρες κατευθύνσεις ανάπτυξης. Θα ακυρώνονται προγράμματα ή μαθήματα που κρίνονται ασυναφή με τις πραγματικές εκπαιδευτικές και παραγωγικές ανάγκες και δεν εξυπηρετούν παρά μόνο τους διδάσκοντες. Η ανάγκη διαμόρφωσης γόνιμων ακαδημαϊκών πλαισίων θα επιβάλλει εμπεριστατωμένες συνενώσεις και μετακινήσεις των 40 ιδρυμάτων Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης που είναι διεσπαρμένα σε 60 πόλεις, καθώς και την κατάργηση πολλών άσχετων πτυχίων. Οι τοπικές αντιστάσεις και πελατειακές σχέσεις θα υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη ανόδου της χαμηλής μέσης ποιότητας και βέλτιστης αξιοποίησης υποδομών και χρηματοδότησης. Εξάλλου, τα πτυχία θα αποσυνδεθούν πλήρως από τα επαγγελματικά δικαιώματα. Εφόσον ομοειδή πτυχία διαφορετικών ιδρυμάτων θα αντιπροσωπεύουν διαφορετική αξία στην αγορά εργασίας, τα πιο αδύναμα ιδρύματα θα έχουν κίνητρα για αλλαγές και συγχωνεύσεις. Παράλληλα, η πλήρης αυτονομία, όπου το κάθε ίδρυμα θα διαχειρίζεται μόνο του τα έσοδα και τις δαπάνες, θα προκαλέσει έναν εξυγιαντικό ανταγωνισμό.
Τρία μη στερητικά Α και μερικά επίμοχθα μέτρα εκπαιδευτικού ρασιοναλισμού θα επέλεγε ο φανταστικός υπουργός Παιδείας. Με ενεργό στήριξη από μια διαφορετική κοινωνία που, αντί της υστερικής αγανάκτησης, θα αναζητούσε ευνομία, αξιοκρατία και παραγωγικότητα.
Ο Κίμων Χατζημπίρος είναι καθηγητής ΕΜΠ


Πέμπτη, 18 Ιανουαρίου 2018

Κίμων Χατζημπίρος:Διαπλανητικές εποποιίες


Ex Scientia 8
απο το Books journal

Οι αποστολές διαστημικών σκαφών στο Ηλιακό Σύστημα ωθούνται κατ’ αρχάς από την ανθρώπινη περιέργεια. Πάντως, πέρα από αύξηση της γνώσης, κτίζουν σταδιακά την άμυνα της ανθρωπότητας έναντι μιας πλανητικής απειλής. Οι μαζικές εξαφανίσεις βιολογικών ειδών σε κάποιες γεωλογικές περιόδους πιθανώς οφείλονται σε συγκρούσεις της Γης με μεγάλους αστεροειδείς ή κομήτες. Τέτοια φαινόμενα είναι συνήθη στο Σύμπαν, όπως αποδεικνύουν οι αναρίθμητοι κρατήρες στις επιφάνειες των πλανητών. Η πιθανότητα να συμβεί το επικίνδυνο γεγονός στην σύντομη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής είναι αμελητέα, αλλά, δεδομένης της μακρόχρονης ζωής ενός πολιτισμού, η πιθανότητα καταστροφής λόγω σύγκρουσης του πλανήτη του με αστεροειδή δεν είναι ασήμαντη.
Περιφερόμενοι αστεροειδείς

Είναι χρήσιμα τα φιλόδοξα διαστημικά προγράμματα που καταναλώνουν οικονομικούς πόρους και διανοητικό κεφάλαιο; Αναμφισβήτητα, συντελούν στην αυτογνωσία του ανθρώπου και γεννούν τεχνολογική ώθηση αξιοποιήσιμη σε πολλά επίγεια προβλήματα. Επιπλέον όμως, οι αποστολές μη επανδρωμένων σκαφών σε μακρινούς προορισμούς συνεισφέρουν στην μακροπρόθεσμη αυτοπροστασία της ανθρωπότητας. Αν υπάρχουν προηγμένοι πολιτισμοί στο Σύμπαν, είναι εκτεθειμένοι, όπως και η Γη, σε επικίνδυνες συγκρούσεις και, πιθανώς, έχουν επινοήσει επιτυχείς τρόπους προστασίας που συνιστούν προϋπόθεση μακροπρόθεσμης επιβίωσης. Για τον καθημερινό άνθρωπο, το ζήτημα μοιάζει πολυτέλεια χωρίς νόημα, κάποιοι όμως το βλέπουν σε ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο και γρηγορούν. Με την εξερεύνηση προωθείται η αξιολόγηση των κινδύνων, αναζητούνται τρόποι για έγκαιρο εντοπισμό της θέσης, της ταχύτητας και των μηχανικών ιδιοτήτων της επιφάνειας των επικίνδυνων αστεροειδών και κομητών, ώστε να είναι μελλοντικά εφικτή μια τεχνητή αλλαγή της τροχιάς τους, πιθανώς με εκτόξευση κατάλληλου πυραύλου.

Πριν λίγες εβδομάδες, αστρονομικές παρατηρήσεις ανακάλυψαν, για πρώτη φορά κοντά στην τροχιά της Γης, έναν ακίνδυνο εξωτερικό επισκέπτη, προερχόμενο από άλλο μέρος του Γαλαξία. Επειδή απομακρύνεται γρήγορα, οι αστρονόμοι δεν πρόλαβαν να μελετήσουν τα χαρακτηριστικά του και να μετρήσουν μέγεθος, μάζα και χημική σύνθεση. Είναι μάλλον βραχώδες αντικείμενο κινούμενο προς τον αστερισμό του Πήγασου, θα είναι ορατό επί ένα ή δύο μήνες και μετά θα χαθεί για πάντα. Η υψηλή ταχύτητα και η παράξενη τροχιά του έδειξαν στους επιστήμονες ότι δεν προέρχεται από το Ηλιακό Σύστημα, πάντως η σύντομη παραμονή του στην έλξη του Ηλίου επηρέασε την κατεύθυνσή του. Φαίνεται λοιπόν ότι ουράνια σώματα μπορούν να γίνουν διαστρικά, ξεφεύγοντας από το δικό τους πλανητικό σύστημα, πιθανώς επειδή επιταχύνθηκαν περνώντας σε μικρή απόσταση από γιγαντιαίους πλανήτες.

Εκατομμύρια μικρά ουράνια σώματα, αστεροειδείς ή κομήτες, ανήκουν στο Ηλιακό Σύστημα. Οι αστεροειδείς είναι βράχοι διαφόρων μεγεθών που κινούνται είτε στην ομώνυμη ζώνη μεταξύ Άρη και Δία, είτε πέρα από την τροχιά του Ποσειδώνα. Οι κομήτες έχουν νεφελώδη όψη και η συνήθως ελλειπτική τροχιά τους παρουσιάζει μεγάλη εκκεντρότητα. Κάθε χρόνο πέφτουν στην Γη εκατοντάδες μικροί μετεωρίτες ποικίλης προέλευσης που θεωρούνται σχεδόν ακίνδυνοι, όσοι όμως είναι μεγαλύτεροι από λίγες δεκάδες μέτρα, προκαλούν σοβαρούς κινδύνους. Η συχνότητα συγκρούσεων με την Γη υπολογίζεται με βάση τον αριθμό κρατήρων της Σελήνης, η οποία βρίσκεται στην ίδια διαστημική γειτονιά. Η περιοδικότητα πτώσης αστεροειδών με μήκος 140 ή 50 μέτρων είναι 15.000 ή 1.000 χρόνια, αντίστοιχα. Ένας τέτοιος βράχος ή κομήτης εξερράγη την 30η Ιουνίου 1908 σε ύψος 5-10 χιλιομέτρων στην ατμόσφαιρα της Σιβηρίας, καταστρέφοντας 2.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα δάσους. Από φέτος, ο ΟΗΕ καθιέρωσε την ημερομηνία αυτή ως Ημέρα Αστεροειδών, με σκοπό την ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης. Καταστροφή πλανητικής κλίμακας θα προκαλούσε μια σύγκρουση με αστεροειδή μήκους 10 χιλιομέτρων. Η πιθανότητα να συμβεί μέσα στο επόμενο έτος είναι ένα εκατοντάκις εκατομμυριοστό, αφού η μέση συχνότητα σύγκρουσης με την Γη είναι 100 εκατομμύρια χρόνια. Ένα τέτοιο γεγονός συνέβη πριν 66 εκατομμύρια χρόνια και, πιθανώς, εξαφάνισε τους δεινοσαύρους. Στις 19 Απριλίου 2017, ένας βράχος μήκους 650 μέτρων που είχε παρατηρηθεί μόλις 3 χρόνια πριν, πλησίασε την Γη σε απόσταση μικρότερη από 5 φορές την απόσταση Γης-Σελήνης. Αν είχε συγκρουσθεί με τον πλανήτη μας, η καταστροφή θα ήταν τεράστια. Προβλέπεται ότι το 2029 ο αστεροειδής Apophis, μήκους 350 μέτρων, θα πλησιάσει την Γη πιο κοντά από την απόσταση κάποιων τεχνητών δορυφόρων της και θα είναι ορατός με γυμνό μάτι.

Οι αστεροειδείς με μήκος μεγαλύτερο από ένα χιλιόμετρο υπερβαίνουν το 1.000.000, από αυτούς έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα περίπου 700.000 και περίπου 1.000 θεωρούνται δυνητικά επικίνδυνοι, δηλαδή με τροχιές που μπορούν να διασταυρωθούν με την Γη. Η καταγραφή συνεχίζεται και μέχρι το 2020 θα είναι γνωστό τουλάχιστον το 90% των δυνητικά επικίνδυνων αστεροειδών με μήκος μεγαλύτερο των 140 μέτρων.


Rosetta και Philae, Cassini και Huygens

Οι διαπλανητικές αποστολές για την εξερεύνηση αστεροειδών και κομητών συναρπάζουν ένα μέρος του κατοίκων του πλανήτη, ιδιαίτερα τη νεολαία, όπως έδειξε η περιπέτεια του μικρού ρομποτικού οχήματος Philae. Το ευρωπαϊκό διαστημικό σκάφος Rosetta ακολούθησε επί 2,5 χρόνια τον κομήτη 67P/Churyumov-Gerasimenko, κάνοντας παρατηρήσεις από απόσταση 10-30 χιλιομέτρων. Το Philae εκτοξεύτηκε από το σκάφος και προσεδαφίστηκε στον κομήτη την 12η Νοεμβρίου 2014. Έκανε σημαντικές παρατηρήσεις χάρη σε απροσδόκητη τύχη: αναπηδώντας δύο φορές πριν ακινητοποιηθεί, σε έδαφος πιο σκληρό από το αναμενόμενο, σήκωσε σκόνη, η οποία αναλύθηκε χημικά από τα όργανά του. Τελικά όμως στάθηκε στην σκιά ενός γκρεμού και δεν ολοκλήρωσε τις μετρήσεις, αφού δεν αποθήκευσε ηλιακή ενέργεια αρκετή για την διάτρηση της επιφάνειας του κομήτη. Διαψεύδοντας παλιότερες απόψεις, η αποστολή αποκάλυψε ότι οι κομήτες, εκτός από πάγο και σκόνη, περιέχουν οργανικά μόρια, όπως αρωματικούς υδρογονάνθρακες, αλδεϋδες, ακόμα και αμινοξέα, δηλαδή δομικούς λίθους ζωντανής ύλης, τα οποία σαν συγκολλητική ουσία συγκρατούν μόρια πάγου και πυριτικών υλικών, σε αέρια και στερεή μορφή. Όταν το 2016 η Rosetta ολοκλήρωσε το πρόγραμμα ερευνών, συνετρίβη πάνω στον κομήτη με εντολή του διαστημικού κέντρου της Γης, για λόγους οικολογικής προστασίας.

Η ύψιστη ακρίβεια των πλανητικών κινήσεων και των αστρονομικών μαθηματικών επιτρέπει να επιτυγχάνονται υψηλές διαπλανητικές ταχύτητες και απομακρυσμένοι στόχοι. Η αρχική ώθηση κατά την εκτόξευση ενός σκάφους πολλαπλασιάζεται, χωρίς σημαντική δαπάνη ενέργειας, χάρη στην προσέγγιση και την έλξη μεγάλων πλανητών. Παράδειγμα, η εμβληματική 20ετής περιπέτεια του διαστημικού σκάφους Cassini. Εκτοξεύθηκε από την Γη το 1997, πέρασε επιταχυνόμενο κοντά από την Αφροδίτη και την Γη, στη συνέχεια μελέτησε την ζώνη των αστεροειδών, πλησίασε τον Δία και το 2004 έγινε δορυφόρος του Κρόνου. Εκτόξευσε το μικρό διαστημικό όχημα Huygens που, ταξιδεύοντας χωρίς επιστροφή, προσεδαφίστηκε επιτυχώς στον Τιτάνα και έμεινε ενεργό επί 72 ώρες, στέλνοντας στοιχεία για τον μεγάλο δορυφόρο του Κρόνου με τις υγρές λίμνες υδρογονανθράκων. Αργότερα το Cassini μελέτησε τους δακτυλίους και μερικούς άλλους από τους 62 δορυφόρους του Κρόνου, ειδικότερα πλησίασε την επιφάνεια του Εγκέλαδου, κάτω από την οποία πιθανώς υπάρχει ένας υδάτινος αλμυρός ωκεανός. Τον Απρίλιο 2017, με εντολή από την Γη, το σκάφος ξεκίνησε 22 καθοδικές περιστροφές μεταξύ πλανήτη και δακτυλίων, οι οποίες την 15η Σεπτεμβρίου 2017 το οδήγησαν, για λόγους οικολογικής προστασίας, να εξαερωθεί μέσα στην πυκνή ατμόσφαιρα του Κρόνου.

Αιώνιοι γαλαξιακοί ταξιδιώτες: Pioneer 10 και 11, Voyager 1 και 2

Στο τέλος της δεκαετίας του ’70 οι διαπλανητικές συνθήκες ήταν ευνοϊκές, με τους γίγαντες πλανήτες Δία, Κρόνο, Ουρανό και Ποσειδώνα να βρίσκονται προς την ίδια κατεύθυνση, φαινόμενο που συμβαίνει μόνο κάθε 160 χρόνια. Η NASA εκτόξευσε το 1972 και 1973 τα μικρά σκάφη Pioneer 10 και 11, για να διαπιστωθεί αν μπορούν να περάσουν με ασφάλεια μέσα από την ζώνη των αστεροειδών, πράγμα που επιβεβαιώθηκε. Τα σκάφη φέρουν από μια επίχρυση αλουμινένια πλάκα με μήνυμα προς ενδεχόμενη εξωγήινη ζωή, στο οποίο περιλαμβάνονται δύο γυμνές φιγούρες άνδρα και γυναίκας και σύμβολα με πληροφορίες για την προέλευση του σκάφους. Αν και η επικοινωνία έχει πλέον σταματήσει, μάλλον συνεχίζουν τα ταξίδια τους, για να φθάσουν το πρώτο στον αστερισμό του Ταύρου και το δεύτερο στον αστερισμό του Αετού μετά από δύο και τέσσερα εκατομμύρια χρόνια, αντίστοιχα.

Δύο μεγαλύτερα σκάφη, τα Voyager 1 και 2 εκτοξεύθηκαν το 1977 και συγκέντρωσαν πλούσιες πληροφορίες για τους γίγαντες πλανήτες και τους δορυφόρους τους. Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’90 οι αστροφυσικοί έκριναν ότι τα σκάφη μπορούσαν να ταξιδέψουν πιο μακριά και το πρόγραμμα παρατάθηκε. Το 2013 το Voyager 1 βγήκε από την Ηλιόσφαιρα, δηλαδή την περιοχή μαγνητικής επιρροής του Ηλίου και συνεχίζει πλέον στο εξωτερικό διάστημα που περιέχει αραιό αέριο και σκόνη. Θα εκπέμπει περίπου μέχρι το 2025, οπότε η πηγή ενέργειάς του θα εξαντληθεί, ενώ εκτιμάται ότι δεν θα προσεγγίσει άλλο αστέρι του Γαλαξία πριν από 40.000 χρόνια. Το Voyager 2 θα βγει στο εξωτερικό διάστημα σε λίγα χρόνια και αναμένεται να στείλει περισσότερα στοιχεία, δεδομένου ότι τα όργανά του είναι σε καλύτερη κατάσταση. Μετά από 296.000 χρόνια υπολογίζεται ότι θα πλησιάσει τον Σείριο. Τα δύο σκάφη φέρουν από ένα επίχρυσο χάλκινο αναλογικό δίσκο με πληροφορίες για τον κόσμο της Γης, που δείχνουν την ποικιλία ζωής και κουλτούρας. Περιλαμβάνονται χαιρετισμοί σε 55 γλώσσες, μεταξύ αυτών και αρχαία ελληνικά, 115 εικόνες και ποικιλία φυσικών ήχων, μια συλλογή 90 λεπτών μουσικής με Μπαχ, Μότσαρτ, Μπετόβεν, τζαζ, μοντέρνα και έθνικ, καθώς και πληροφορίες, σε συμβολική γλώσσα, για την προέλευση του σκάφους και τον τρόπο χρήσης του δίσκου.

Είναι η πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία που τεχνητά αντικείμενα εγκαταλείπουν το Ηλιακό Σύστημα προς το διαστρικό κενό. Πιθανώς, τα Pioneer και τα Voyager θα περιφέρονται εντός του Γαλαξία επί απροσδιόριστο χρόνο. Εάν υπάρχουν αλλού νοήμονα όντα, κάποτε θα εντοπίσουν κάποιον από τους μεταλλικούς ταξιδιώτες και θα αποκρυπτογραφήσουν τις πληροφορίες που μεταφέρει. Είναι άγνωστο βέβαια αν εκείνη την εποχή θα υπάρχουν ακόμα ο άνθρωπος και ο πολιτισμός του, ή μπορεί πάλι η επαφή και η ανάπτυξη σχέσεων της Γης με άλλους πολιτισμούς να έχει γίνει κοινός τόπος, οπότε οι επίχρυσοι δίσκοι θα έχουν μόνον αρχαιολογική αξία.

Η ευθύνη προφύλαξης του διαστημικού περιβάλλοντος

Το διάστημα γύρω από την Γη περιέχει ήδη εκατομμύρια απομεινάρια τεχνητών δορυφόρων και άλλα ανθρωπογενή διαστημικά σκουπίδια. Η διαστημική ρύπανση μπορεί να περιορισθεί με κατάλληλη μέριμνα, αλλά σε ένα βαθμό είναι αναπόφευκτη, εφόσον ο άνθρωπος στέλνει αντικείμενα εκτός του πλανήτη. Μείζων κίνδυνος ωστόσο θεωρείται η βιολογική ρύπανση, δηλαδή η μετανάστευση ανεξέλεγκτων μορφών ζωής από την Γη σε πλανήτες, όπου θα μπορούν να αναπτυχθούν και να απειλήσουν, ως ξένα είδη, την ενδεχόμενη ιθαγενή ζωή που υπάρχει εκεί. Ο κίνδυνος θεωρήθηκε σημαντικός σε περίπτωση που τα σκάφη Rosetta και Cassini συνέχιζαν να περιφέρονται ανεξέλεγκτα μέσα στο Ηλιακό Σύστημα. Η πιθανότητα να έχουν επιβιώσει γήινα μικρόβια σε μη επανδρωμένο διαστημικό σκάφος μετά από ένα μακρινό ταξίδι είναι εξαιρετικά μικρή, αλλά υπαρκτή. Μερικές μορφές γήινης ζωής, μικροβιακές ή άλλες, είναι απίστευτα ανθεκτικές, όπως διαπιστώθηκε σε πρόσφατα πειράματα στον διαστημικό σταθμό, όπου μικροσκοπικές γαρίδες εκτέθηκαν στο διαστημικό κενό επί μήνες και μετά αναζωογονήθηκαν μόλις βρέθηκαν μέσα σε νερό. Ο κίνδυνος βιολογικής ρύπανσης είναι σημαντικότερος σε δορυφόρους του Κρόνου όπως ο Εγκέλαδος και του Δία όπως η Ευρώπη, όπου η πιθανή παρουσία νερού σε υγρή μορφή αφήνει ανοικτή την δυνατότητα ζωής με γήινη μορφή.

Η ηθική της ευθύνης του ανθρώπου επέβαλε προφυλάξεις, ώστε να αποκλεισθεί η επαφή των σκαφών με τους υπόγειους ωκεανούς. Γι’ αυτό ελήφθη η απόφαση καταστροφής της Rosetta μέσω σύγκρουσης με τον κομήτη, όπως και εξαέρωσης του Cassini στην ατμόσφαιρα του Κρόνου. Τα αποθέματα καυσίμων είχαν εξαντληθεί και κρίθηκε ότι δεν έπρεπε να ταξιδεύουν τα σκάφη εκτός ελέγχου, με κίνδυνο να φθάσουν κάποτε σε ένα από τους ευαίσθητους δορυφόρους.


Για να μάθετε περισσότερα:

Τεύχος με 20 άρθρα (2017). Spécial Planètes, La Recherche Hors-Série, 23, pp 5-96.